تحولات منطقه

۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ۱۳:۰۰
کد مطلب: ۱۱۷۶۱۱۱

گامی نو در ناپیموده‌های قرآنی؛ پژوهشی بدیع درباره پاراگراف‌بندی و مقطع‌گزینی آیات

نگاهی به اثر تازه دکتر محمود روحانی در زمینه شناخت اسلوب و نظم رازگونه قرآن کریم

کتاب سه‌جلدی «المعجم المعیاری» نوشته مرحوم دکتر محمود روحانی، با تکیه بر تقسیم قرآن به ۵۵۸ رکوع مفهومی، پژوهشی دشوار اما راهگشا در حوزه تاریخ وحی و مقطع‌گزینی آیات است که تا سال‌ها منشأ اثر خواهد بود.

گامی نو در ناپیموده‌های قرآنی؛ پژوهشی بدیع درباره پاراگراف‌بندی و مقطع‌گزینی آیات
زمان مطالعه: ۳ دقیقه

استاد حسن حکیم‌باشی در جلسۀ ۲۵ مدرسۀ حکمت و حرکت، با موضوع «پاراگراف‌بندی قرآن کریم در المعجم المعیاری» اظهار داشت:

در مباحث علوم قرآنی که به بررسی تاریخ وحی و نزول و قرائات و سپس به تاریخ نگارش و خط مصحف، و پس از آن به تعلیم و تعلم قرآن و دیگر مسائل مربوط می‌پردازد، موضوع پاراگراف‌بندی یا مقطع‌گزینی قرآن سهم بسیار اندکی دارد؛ بنابراین کار برای کسی مثل دکتر محمود روحانی که به عرصۀ پژوهش در این موضوع گام نهاده، خیلی دشوار است.
در موضوع تقسیم‌بندی‌های مختلف قرآن باید اشاره کرد که حتی چاپ‌های متعدد قرآن در نسخه‌های تک‌برگی، ۶۰ صفحه‌ای، ۱۲۰ و ۲۴۰ و ۳۰۰ و ۳۶۵ و حتی ۱۲۵۰ صفحه‌ای هر یک به منظور خاصی صورت گرفته، و قرآن عثمان طه که اکنون در ۶۰۰ صفحه عرضه می‌شود، ابتکار شخص او نیست، بلکه پیش از وی نیز دیگران این کار را انجام داده‌اند.
شمارش یا احصاء و آمارگیری آیات قرآن از همان سال‌های آغازین با اهداف مختلف صورت گرفته و به جز «آیه» و «سوره»، تقسیماتی نظیر «جزء» و «حزب» و «ربع» و «رکوع» و «ورد» و «ثمن» و «منزل» و «قیراط» و «نقزه» هم معمول بوده است؛ که برخی از آینها «حرف‌محور»، برخی «کلمه‌محور» و بعضی «مفهوم‌محور» بوده‌اند.
در این میان، «جزء» بر اساس شمارش حروف قرآن (۳۲۲۰۰۰ حرف) و تقسیم آن به سی پاره است، «حزب» بر اساس شمارش کلمات قرآن (بین ۷۰ تا ۷۵ هزار) پدید آمده، و «ربع» هم عبارت از یک‌چهارم «حزب» است که اکنون نیز در نسخه‌های رایج قرآن دیده می‌شود.
بر خلاف «حزب» و «ربع» که در غرب عالم اسلامی و به‌ویژه شمال آفریقا رواج دارد، تقسیم‌بندی «رکوع» مربوط به شرق عالم اسلامی است. فقره‌بندی رکوعات «مفهوم‌محور» است و در پاره‌ای از نسخه‌ها _ به‌ویژه نسخه‌های چاپ شبه‌قاره - با علامت «ع» دیده می‌شود. این مقطع‌بندی در کشف ارتباطات بین‌متنی قرآن و تناسب مفهومی آیات هر سوره نقش زیادی دارد و به‌خصوص در تفاسیر اهمیت می‌یابد. هر چند در تعیین وعده‌های مختلف تلاوت شخصی، قرائت مجلسی، کتابت، و تدریس هم کاربرد دارد.
اما در اینکه منشأ پیدایش این تقسیمات چه بوده، اختلاف است، و در خصوص رکوعات از اینجا آغاز شده که آیا در نمازهای واجب یا مستحب، پس از حمد، باید یک سورۀ کامل را خواند یا می‌توان بخشی از سوره را که آیات آن دارای ارتباط مفهومی است، قرائت کرد. در این مورد، ۶۲۳۶ آیۀ قرآن را به ۵۲۰ تا ۵۸۰ رکوع تقسیم کرده‌اند.
دکتر محمود روحانی با آگاهی از اجماع مفسران بر اینکه پاراگراف‌بندی مفهومی قرآن امری توقیفی نیست و پژوهش گسترده‌ای در بارۀ آن صورت نگرفته، وارد این حوزه شده و مبنای وی تقسیم قرآن به ۵۵۸ رکوع است. وی هر یک از سوره‌های فاتحةالکتاب و ۳۵ سورۀ پایانی قرآن را دارای یک رکوع دانسته، و از این رو، این ۳۶ سوره را در بررسی‌ها و مقایسه‌های خود مدنظر قرار نداده است.
نویسندۀ «المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سوَر القرآن الکریم» بر همین پاراگراف‌بندی تأکید دارد و در مقدمۀ ۲۷۰ صفحه‌ای بر کتاب، روش پژوهش خود را در یازده مرحله و با ارائۀ ۳۸ جدول شرح می‌دهد.
دکتر روحانی، با اذعان به اینکه اسلوب و نظم و زبان قرآن خیلی خاص است و به رغم همۀ پژوهش‌هایی که صورت گرفته، هنوز اسلوب و نظمی رازگونه دارد، به منظور تحقیق در این زمینه حدود دویست منبع و مأخذ قرآنی از تفسیر مقاتل بن سلیمان تا نرم‌افزارهای امروزی را بررسی کرده و حتی نمازهای تراویح یک ماه مبارک رمضان در مسجدالحرام را شنیده و همه را با یکدیگر سنجیده است.
این کتاب سه‌جلدی تا ده‌ها و بلکه صدها سال آینده، فواید نوپیدایی خواهد داشت و استفاده‌های گسترده‌ای از آن صورت خواهد گرفت؛ دکتر محمود روحانی – که روحش شاد باد - آگاهانه گام در این مسیر ناپیموده نهاده است.

برچسب‌ها

مشهد

کربلا

کاظمین

مکه

مدینه

قم

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • مدیر سایت مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظرات پس از تأیید منتشر می‌شود.
captcha